Νίκος Καζαντζάκης: ο πιο μεταφρασμένος Έλληνας συγγραφέας που αφορίστηκε
Ο Νίκος Καζαντζάκης γεννήθηκε στο Ηράκλειο της Κρήτης στις 18 Φεβρουαρίου/3 Μαρτίου του 1883, εποχή κατά την οποία το νησί αποτελούσε ακόμα τμήμα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Ήταν γιος του καταγόμενου από το χωριό Βαρβάροι (σημερινή Μυρτιά, όπου βρίσκεται και το Μουσείο Καζαντζάκη) εμπόρου γεωργικών προϊόντων και κρασιού, Μιχάλη Καζαντζάκη (1856–1932) και της Μαρίας Χριστοδουλάκη (1862–1932) με καταγωγή από το χωριό Ασυρώτοι, το σημερινό Κρυονέρι του Δήμου Κουλούκωνα στο νομό Ρεθύμνου.
Είχε δύο αδελφές, την Αναστασία (1884) και την Ελένη (1887), και έναν αδελφό, τον Γιώργο (1890), που πέθανε σε βρεφική ηλικία. Στο Ηράκλειο έλαβε τη στοιχειώδη μόρφωση κι έπειτα το 1897 γράφτηκε στη Γαλλική Εμπορική Σχολή του Τίμιου Σταυρού στη Νάξο, όπου διδάχθηκε τη γαλλική και την ιταλική γλώσσα και ήρθε σε μία πρώτη επαφή με τον δυτικό πολιτισμό. Το 1899 επέστρεψε στο Ηράκλειο και ολοκλήρωσε τις γυμνασιακές σπουδές του.
Σε μία σχολική παράσταση έπαιξε τον ρόλο του Κρέοντα στην τραγωδία του Σοφοκλή, Οιδίπους Τύραννος.
Το 1902 μετακόμισε στην Αθήνα για πανεπιστημιακές σπουδές. Φοίτησε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και το 1906 πήρε το δίπλωμα του διδάκτορα της Νομικής με άριστα.
Στο πτυχίο του Νίκου Καζαντζάκη φαίνεται και η υπογραφή του Κωστή Παλαμά, ο οποίος ήταν γραμματέας στο πανεπιστήμιο, θέση μία και μοναδική τότε.
Το 1906 πρωτοεμφανίστηκε στα ελληνικά γράμματα με το μυθιστόρημα Όφις και Κρίνο (με το ψευδώνυμο Κάρμα Νιρβαμή), για να ακολουθήσουν την ίδια χρονιά το δοκίμιο Η Αρρώστια του Αιώνος και έπειτα το θεατρικό έργο Ξημερώνει.
Το τελευταίο το υπέβαλε στον Παντελίδειο Δραματικό Αγώνα και επαινέθηκε, δίχως όμως ούτε αυτό ούτε κανένα άλλο εκείνη τη χρονιά να βραβευθεί. Την επόμενη χρονιά ο Καζαντζάκης υπέβαλε ανεπιτυχώς και αυτή τη φορά δύο ακόμη θεατρικά του έργα στον ίδιο διαγωνισμό, το Έως πότε;, το οποίο επαινέθηκε, και το Φασγά, ενώ έγραψε και ένα δεύτερο μυθιστόρημα, τις Σπασμένες Ψυχές.
Ακολούθησαν δύο ακόμη θεατρικά έργα, Κωμωδία, τραγωδία μονόπρακτη και Η Θυσία, το οποίο δημοσιεύθηκε αργότερα με τον τίτλο Ο Πρωτομάστορας. Το τελευταίο υποβλήθηκε το 1910 στον Λασσάνειο Δραματικό Αγώνα και κέρδισε το πρώτο βραβείο, ενώ διασκευάστηκε και σε λιμπρέτο από τον Μανώλη Καλομοίρη ο οποίος το μελοποίησε σε όπερα.
Παράλληλα αρθρογραφούσε σε διάφορες εφημερίδες και περιοδικά υπό τα ψευδώνυμα Ακρίτας, Κάρμα Νιρβαμή και Πέτρος Ψηλορείτης, ενώ το 1907 ξεκίνησε μεταπτυχιακές σπουδές στο Παρίσι. Σημαντική επίδραση στον Καζαντζάκη είχαν οι διαλέξεις του Ανρί Μπεργκσόν, τις οποίες παρακολουθούσε και τον οποίο παρουσίασε στην Αθήνα με ένα δοκίμιό του το 1912, H. Bergson. Το 1909 επέστρεψε στην Ελλάδα και εξέδωσε στο Ηράκλειο τη διατριβή του επί υφηγεσία Ο Φρειδερίκος Νίτσε εν τη Φιλοσοφία του Δικαίου και της Πολιτείας. Το 1910 εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Αθήνα και το 1911 παντρεύτηκε τη Γαλάτεια Αλεξίου, στην εκκλησία του Αγίου Κωνσταντίνου, στο νεκροταφείο Ηρακλείου, κι αυτό γιατί φοβόταν τον πατέρα του, που δεν ήθελε για νύφη τη Γαλάτεια.
«Δεν ελπίζω τίποτα, δε φοβάμαι τίποτα, είμαι λέφτερος»: είναι η φράση που ο Νίκος Καζαντζάκης ζήτησε να τον συνοδεύει για πάντα. Μια φράση που οι Έλληνες αγαπούν να επαναλαμβάνουν, ως στοιχείο ταυτότητας και φιλοσοφίας ζωής. Κυρίως στις οριακές στιγμές – όπως τώρα…
Η είδηση για το θάνατο του Νίκου Καζαντζάκη διαδόθηκε μέσα σε λίγες ώρες σε όλη τη χώρα το βράδυ της 26ης Οκτωβρίου του 1957– γεγονός θαυμαστό αν αναλογιστεί κανείς τα διαθέσιμα μέσα επικοινωνίας ήταν ελάχιστα. Όμως ο Νίκος Καζαντζάκης, αιρετικός και ποιητής, βαθιά Έλληνας και γνήσιος κοσμοπολίτης, υπήρξε ένα πρότυπο ιδιαίτερο για κάθε Έλληνα.
Πρότυπο Κρητικής ανδρείας και αδούλωτης ψυχής, όσο και αν ενόχλησε ή εξόργισε με το έργο και τις απόψεις του. Χαρακτηρίστηκε ταυτόχρονα αναρχικός, εθνικιστής και κομμουνιστής, άθεος και θρησκόληπτος, μισογύνης και σωβινιστής. Αφορίστηκε και δοξάστηκε. Ο «Καπετάν Μιχάλης» και κυρίως ο «Τελευταίος Πειρασμός» του εξόργισε της εκκλησία. Τι κι αν έγραφε στο «Φτωχούλη του Θεού»: «Είπα στη μυγδαλιά, αδελφή, μίλησέ μου για το Θεό. Κι η μυγδαλιά άνθισε.»
Ο Ζορμπάς του έγινε συνώνυμο του Έλληνα παγκοσμίως. Ακόμη και σήμερα στο εξωτερικό κυριαρχεί η εικόνα του «έξω καρδιά» καλοπερασάκια ξέγνοιαστου Έλληνα. Ο «Τελευταίος Πειρασμός» ενέπνευσε τον Σκορτσέζε να δημιουργήσει ένα φιλμ που έδειξε πως ο Καζαντζάκης μπορεί ακόμα να προκαλέσει πάθη Δέχθηκαν να του δώσουν συνεντεύξεις ο Μουσολίνι, ο Φράνκο, ο Ριβέρα, αρθρογραφούσε στην Πράβντα.
Μετάφρασε τη Θεία Κωμωδία Δάντη μέσα σε 45 μέρες, αλλά και ολόκληρη την Ιλιάδα μαζί με τον Ι. Θ. Κακριδή. Κατά την Οκτωβριανή Επανάσταση δούλεψε για τον επαναπατρισμό δεκάδων χιλιάδων Ελλήνων του Καυκάσου, ενώ προτάθηκε τρεις φορές για Νόμπελ Λογοτεχνίας. Όρισε τη νέα ελληνική φιλοσοφία στην Ασκητική του:: «Δε ζυγιάζω, δε μετρώ, δε βολεύομαι! Ακολουθώ το βαθύ μου χτυποκάρδι».
Φίλμ ντοκουμέντο. Η κηδεία του Καζαντζάκη.
Υπήρξε ένας θρύλος και ο θάνατός του συγκλόνισε τη χώρα. Πέθανε στις 10.20 το βράδυ της 26ης Οκτωβρίου του 1957, σε κλινική στο Φράινμπουργκ της Γερμανίας. Είχε μόλις επιστρέψει από την Κίνα, ταλαιπωρημένος από μία γρίπη που επιδείνωσε την κακή του κατάσταση: ήταν ήδη 8 χρόνια άρρωστος με λευχαιμία. Στην Ελλάδα από τη στιγμή που έγινε γνωστός ο θάνατός του, άρχισαν να περίμενουν να μεταφερθεί η σορός τους για να τιμηθεί όπως του αξίζει, όμως η Εκκλησία έχει αντίθετη άποψη. Η γυναίκα του Ελένη ζητά να εκτεθεί σε λαϊκό προσκύνημα στην Αθήνα μέχρι να μεταφερθεί στο Ηράκλειο της Κρήτης για την κηδεία (εκεί επιθυμούσε να ταφεί ο ίδιος).
Το σώμα του φτάνει στο στρατιωτικό αεροδρόμιο στην Ελευσίνα στις 3 Νοεμβρίου. Ο Ωνάσης είχε προσφερθεί να διαθέσει αεροσκάφος της Ολυμπιακής για τη μεταφορά, όμως δεν ήταν τελικά εφικτό. Καθώς γίνεται η μεταφορά στην Αθήνα, ο αρχιεπίσκοπος Αθηνών Θεόκλητος αρνείται το αίτημα της οικογένειας. Η σορός μένει σε ένα παρεκκλήσι στο κοιμητήριο του Α΄Νεκροταφείου, ενώ ο Γιώργος Παπανδρέου που ήταν φίλος του Καζαντζάκης προσπαθεί να μεταπείσει την κεφαλή της εκκλησίας. Αποτυχαίνει. Ταυτόχρονα ο Κωνσταντίνος Καραμανλής έχει δώσει εντολή να γίνει δημοσία δαπάνη η κηδεία.
Ο Υπουργός Παιδείας Αχιλλέας Γεροκωστόπουλος συνοδεύει τη σορό μαζί με έναν ιερέα, τον Κρητικό Σταύρο Καρπαθιωτάκη που αργότερα θα υποστεί κυρώσεις από την εκκλησία. Το απόγευμα της 4ης Νοεμβρίου φτάνει η σορός στο Ηράκλειο, για να την υποδεχθούν περισσότερα από 700 άτομα στο αεροδρόμιο της πόλης. Οι βρακοφόροι της Κρήτης φρουρούν τη σορό μέχρι την επόμενη μέρα της κηδείας και του ενταφιασμού στο Ενετικό Προμαχώνα Μαρτινέγκρο. Ο τάφος του μέχρι σήμερα αποτελεί ένα από τα πλέον επισκέψιμα σημεία της Κρήτης. Εκεί αύριο Σάββατο 27 Οκτωβρίου στις 11 το πρωί θα τελεστεί μνημόσυνο για την επέτειο του θανάτου του.
Ταινίες – διασκευές έργων του Επεξεργασία
1957: «Εκείνος που έπρεπε να πεθάνει» ή «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται» γαλλικής παραγωγής, σκηνοθ. Ζυλ Ντασέν βασισμένη στο ομώνυμο μυθιστόρημα [67]
1964: «Αλέξης Ζορμπάς», ελληνοβρετανικής παραγωγής σε σκηνοθεσία Μιχάλη Κακογιάννη, βασισμένη στο ομώνυμο μυθιστόρημα
1973: «Δίαυλος Υ», μικρού μήκους ταινία βασισμένη στην «Ασκητική», σε σκηνοθεσία Διονύση Μαλούχου
1988: «Ο τελευταίος πειρασμός» αμερικάνικης παραγωγής σε σκηνοθεσία Μάρτιν Σκορσέζε και πάλι από το ομώνυμο μυθιστόρημα.
Ντοκυμαντέρ Επεξεργασία
1987: «Ιερά Μονή Σινά» σε σκηνοθεσία Γιώργου Ζερβουλάκου, βασισμένο στο ταξιδιωτικό βιβλίο του Καζαντζάκη
2016: «33.333: Η Οδύσσεια του Νίκου Καζαντζάκη», ντοκυμαντέρ ελληνικής παραγωγής σε σκηνοθεσία Μένιου Καραγιάννη – για το ομώνυμο βιβλίο και την περιπέτεια της γραφής του.
Τηλεόραση Επεξεργασία
1975: «Christophe Colomb», γαλλική τηλεταινία σε σκηνοθεσία Pierre Cavasillas [68]
1975-1976: «Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται», σε σκηνοθεσία Βασίλη Γεωργιάδη
Σενάρια Επεξεργασία
Στο αρχείο του συγγραφέα έχουν βρεθεί σενάρια για τον κινηματογράφο, τα οποία όμως παραμένουν – μέχρι στιγμής – αδημοσίευτα: «γιατί έχουν πολλά προβλήματα και όχι μόνο υφολογικά. Είναι και τεχνικά τα προβλήματα. Κάποια από αυτά είναι κακογραμμένα. Έχει δημοσιευθεί ο «Δον Κιχώτης» και η «Έκλειψη ηλίου». Στόχος μας είναι κάποια στιγμή να δημιουργήσουμε μια ομάδα επιστημόνων, να τα μεταγράψουμε, γιατί όλα αυτά βρίσκονται και φυλάσσονται στο μουσείο Καζαντζάκη, να τα μεταγράψουμε, να τα τεκμηριώσουμε και να τα σχολιάσουμε προκειμένου να τα δώσουμε στο αναγνωστικό κοινό.», όπως διευκρινίζει ο Νίκος Μαθιουδάκης, επιστημονικός σύμβουλος των εκδόσεων Καζαντζάκη. [69]
Ενδεικτικά, αναφέρονται οι εξής τίτλοι:
Το Κόκκινο Μαντίλι
Άγιος Παχώμιος και Σία
Μουχαμέτης
Μια Έκλειψη Ηλίου
Λένιν
Βούδας
Δον Κιχώτης
Δεκαήμερο
Αιώνια Ελλάδα (σχέδιο σεναρίου)
GREEK WORLD MEDIA 